<YM NKUA>

Ενριέττα Σουάν Λέβιτ: Η ήρεμη δύναμη που άλλαξε τον κόσμο.

  • Lazarus came back from the dead.
  • Yes, but it means that he had to die in the first place.

Σίγουρα ο Μάθιου ΜακΚόναχι όταν απαντόυσε με αυτή την ατάκα στην συμπρωταγωνίστριά του Ανν Χάθεγουει στην ταινία Interstellar δεν είχε στο μυαλό του την Ενριέττα Λέβιτ. Μάλλον το πως θα κατάφερνε να διασχίσει τον ορίζοντα γεγονότων μίας μαύρης τρύπας σώος και αβλαβής και μάλιστα να μεταφέρει στον υπόλοιπο κόσμο ότι κβαντικά δεδομένα κατέγραφε πίσω από αυτήν.

Στιγμιότυπο από την ταινία Interstellar.

Είναι κι αυτό ένα είδος ανάστασης αν αναλογιστούμε το τι πραγματικά θα συνέβαινε αν επιχειρούσε κάτι τέτοιο. Όμως αυτό είναι μία άλλη κουβέντα. Στο ίδιο μήκος κύματος κι εμείς ένα είδος “ανάστασης” θα επιχειρήσουμε. Για την ακρίβεια θα επιχειρήσουμε να φέρουμε στο φως της δημοσιότητας επιστήμονες καθοριστικούς για την εξέλιξη της επιστήμης αλλά και της κοινωνίας όπως την γνωρίζουμε σήμερα που έως τώρα παρέμειναν στη σκιά. Τη παραπάνω κυρία, όχι την Χάθεγουει αλλά την Λέβιτ φυσικά, κάποιοι μπορεί να την γνωρίζουν, οι περισότεροι όμως θαρρώ πως όχι. Ήταν κόρη προτεστάντη ιερέα και γεννήθηκε στις 4 Ιουλίου του 1868 στο Λάνκαστερ της Μασαχουσέτης.

Η Ενριέττα Λέβιτ στο Αστεροσκοπίο του Χάρβαρντ.

Φοίτησε στο Κολλέγιο Όμπερλιν, ωστόσο αποφοίτησε από το Κολλέγιο Ράντκλιφ το 1892. Στο τέταρτο έτος των σπουδών της επιλέγει για πρώτη φορά ένα μάθημα αστρονομίας στο οποίο παίρνει βαθμό Α(-). Ο έρωτας με την αστρονομία έρχεται με την πρώτη ματιά. Αφελής και άμυαλος έρωτας θα έλεγε κανείς δεδομένων των συνθηκών στην επιστημονική κοινότητα στα τέλη του 19ου αιώνα.

Με την πατριαρχία στα καλύτερα της (ή μαλλον χειρότερα!), οι γυναίκες επιστήμονες ήταν σπάνιο φαινόμενο. Πόσο μάλλον στο πεδίο της αστρονομίας που είναι μία κατά βάση παρατηρησιακή επιστήμη και η χρήση τηλεσκοπίων από γυναίκες απαγορευόταν. Τίποτα όμως δεν μπορεί να την εμποδίσει. Το 1893 προσλαμβάνεται στο Αστεροσκοπίο του Κολλεγίου Χάρβαρντ από τον αστρονόμο Έντουαρντ Πίκερινγκ. Ο Πίκερινγκ εγκλωβισμένος μεταξύ του τεραστίου όγκου εργασίας και των περιορισμένων χρημάτων που διαθέτει πρέπει άμεσα να προσλάβει προσωπικό για να κάνει την τεχνοκρατική έως και βαρετή δουλειά της μέτρησης και καταγραφής της φωτεινότητας αστέρων που υπήρχαν σε χιλιάδες φωτογραφικές πλάκες. Χρειάζεται, λοιπόν, να προσλάβει έναν “ζωντανό” υπολογιστή.

To “χαρέμι” του Πίκερινγκ.

Αν έπαιρνε άντρες επιστήμονες θα έπρεπε να τους πληρώνει παχυλούς μισθούς αλλά είπαμε, το μπάτζετ του ήταν περιορισμένο. Ο κλήρος, λοιπόν, πέφτει στις γυναίκες επιστήμονες οι οποίες πληρώνονταν με 0,50$ την ώρα και αποτελούσαν το φθηνότερο εργατικό δυναμικό. Ανάμεσα στις πολλές γυναίκες που προσλαμβάνονται, συχνά τις αποκαλούσαν “Το χαρέμι του Πίκερινγκ”, μία εξ αυτών είναι και η Ενριέττα Λέβιτ. Η ίδια μπορούσε να βιοπορίζεται χωρις να έχει ανάγκη την πληρωμή για την δουλεία της με αποτέλεσμα να δουλέυει ως εθελόντρια. 

Αμέσως, στρώνεται στη δουλεία και ξεκινάει να μελετά και να καταγράφει μεταβλητούς αστέρες των οποίων η φωτεινότητα μεταβάλλεται με τον χρόνο. Μία δουλεία γραφείου που στις μέρες μας κάνει ένας ηλεκτρονικός υπολογιστής. Όμως η αντιληπτική της ικανότητα την ωθέι να εμβαθύνει ακόμα περισσότερο. Ειδικότερα, εστιάζει την έρευνα της σε ένα συγκεκριμένο είδος μεταβλητών αστέρων τους λεγόμενους Κηφείδες. Οι Κηφείδες, που βρίσκονται όπως προαναγγέλει το όνομά τους στον αστερισμό του Κηφέα,  μεταβάλλουν την φωτεινότητα τους με ένα αρκετά προβλέψιμο χρονικό μοτίβο, την περίοδό τους. Σήμερα, με σιγουριά γνωρίζουμε πως είναι άστρα τα οποία βρίσκονται σε μία ασταθή κατάσταση της ζωής τους και λόγω διάφορων διεργασιών στο εσωτερικό τους που επηρεάζουν την θερμοκρασία και την πίεση, πάλλονται στη διεύθυνση της ακτίνας τους.

Οι φωτογραφικές πλάκες είναι χιλιάδες, οι ώρες εργασίας ακόμα περισσότερες. Όμως ναί! Η Λέβιτ σαν άλλος Άγγελος Χαριστέας καταφέρνει να βάλει ένα ανέλπιστο γκόλ. Για την ακρίβεια, το γκολ της Εθνικής μας ομάδας στον τελικό του Euro του 2004, μπορούμε να πούμε πως ήταν μικρότερη έκπληξη σε σχέση με την ανακάλυψη της Λέβιτ. Στην δημοσίευσή της το 1908 στο Annals of the Astronomical Observatory of Harvard College με τίτλο “1777 Variables in the Magellanic Clouds” και μετά από μελέτη 1.777 Κηφείδων (!) διαπιστώνει πως Κηφείδες με μεγαλή απόλυτη λαμπρότητα έχουν μεγάλες περιόδους, ενώ αντίθετα Κηφείδες με μικρή απόλυτη λαμπρότητα έχουν μικρότερες περόδους.

Διάγραμμα της λαμπρότητας σε σχέση με το χρόνο του Κηφείδα V1.
1.777 Variables in the Magellanic Clouds.

Η διαπίστωση αυτή πήρε το όνομα “Σχέση περιόδου-λαμπρότητας” και η σημασία της είναι καταλυτική και έχει καθορίσει την σύγχρονη φυσική όσο λίγες. Ας κάνουμε όμως μαζί σε αυτό το σημείο ένα νοητικό πείραμα για να καταλάβουμε τη σημασία της στο έπακρο. Έστω ότι έχουμε στα χέρια μας αρκετές από τις φωτογραφικές πλάκες της Λέβιτ. Καθώς ξεκινάμε να παρατηρούμε Κηφείδες διαφορετικής λαμπρότητας, εντοπίζουμε δύο οι οποίοι παρουσιάζουν ίδια περίοδο. Ίδιο δηλαδή χρονικό διάστημα μιας ταλάντωσης στη διεύθυνση της ακτίνας τους. Τότε, με βάση τη σχέση της Λέβιτ μπορούμε να οδηγηθούμε με σιγουριά στο μοναδικό αποτέλεσμα ότι ο φωτεινότερος από τους δύο Κηφείδες είναι και πιο κοντά σε εμάς. Με άλλα λόγια η Λέβιτ μέσω μίας απλής σχέσης δημιούργησε το πρώτο “εργαλείο” μέτρησης αποστάσεων στο Σύμπαν. Μέχρι το 1908 και τη δημοσίευση της Λέβιτ ο μοναδικός τρόπος μέτρησης αποστάσεων στο Σύμπαν ήταν με την μέθοδο της παράλλαξης η οποία όμως ήταν αποτελεσμάτική μόνο σε αστέρες που βρίσκονταν σε απόσταση έως και 100 έτη φωτός.

Αποτέλεσμα αυτού ήταν οι επιστήμονες να μην έχουν σωστή εικόνα των αποστάσεων στο Σύμπαν και να θεωρούν ότι ο ήλιος μας βρίσκεται στο κέντρο του γαλαξία μας! Χάρη, λοιπόν, στην ανακάλυψη της Λέβιτ ο Αμερικανός αστρονόμος Χάρλοου Σάπλει διαπίστωσε πως το ηλιακό μας σύστημα δεν βρίσκεται στο κέντρο του γαλαξία μας, καθώς και υπολόγισε με σχετική ακρίβεια τις διαστάσεις αυτού. Λίγο αργότερα, ένας άλλος Αμερικανός αστρονόμος ο Έντουιν Χαμπλ κάνοντας χρήση της σχέσης περιόδου-λαμπρότητας εντόπισε ένα Κηφείδα ο οποίος βρισκόταν σε πολύ μακρινή απόσταση από εμάς για να βρίσκεται εντός του γαλαξία μας.

Ο Αινστάιν διαπιστώνει πως το Σύμπαν δεν είναι στατικό, αλλά διαστέλλεται!

Με αυτό τον παράδοξο τρόπο μάθαμε πως το Σύμπαν δεν είναι ο γαλαξίας μας αλλά υπάρχουν άλλοι περίπου 100 δισεκατομμύρια γαλαξίες και καταφέραμε να παρατηρήσουμε πως το σύμπαν μας διαστέλλεται. Σκεφτείτε πως χωρίς την ανακάλυψη της Λέβιτ δεν θα είχαμε σήμερα αυτή την συναρπαστική φωτογραφία με τον Αινστάιν να αντιλαμβάνεται πως το στατικό Σύμπαν της θεωρίας του είναι ένα μεγάλο λάθος και τον Χαμπλ να τον κοιτάει με το πιο εγωκεντρικό βλέμμα του κόσμου!

Η ζωή της Λέβιτ είναι ένα θαυμάσιο παράδειγμα πως η επιστήμη είναι καθολική και δεν εξαρτάται από χρώματα, θρησκείες, εθνικότητες, φύλο και κοινωνική τάξη. Είναι το μεγαλύτερο δημιούργημα του ανθρώπινου είδους και ιερός σκοπός της είναι να ενώνει τους ανθρώπους προς την αναζήτηση της γνώσης και της αλήθειας. Αν και γυναίκα σε μία ανδροκρατούμενη κοινωνία, αν και σχεδόν ολοκληρωτικά κωφή από νεαρή ηλικία η Ενριέττα Λέβιτ κατάφερε να αφήσει το στίγμα της, να σπάσει κάθε στερεότυπο και να βοηθήσει την ανθρωπότητα να πάει ένα βήμα μπροστά. Έζησε μία πολυτάραχη ζωή λόγω των πολλών προβλημάτων υγείας που αντιμετώπιζε και στα 53 της χρόνια έχασε την μάχη με τον καρκίνο του στομάχου. Οι Κηφείδες της φέρουν πλέον την ονομασία Standard Candles, ενώ ακόμα ο αστεροειδής 5383 πήρε το όνομά της, όπως και ο κρατήρας Λέβιτ στην Σελήνη. Η Σουηδική Ακαδημία το 1926 θέλησε να την θέσει υποψήφια για Νόμπελ, ωστόσο όταν ένα μέλος της απέστειλε γράμμα στον Χάρλοου Σάπλει για να μάθει περαιτέρω λεπτομέρειες για την δουλειά και τις ανακαλύψεις της ο ίδιος απάντησε πως η Λέβιτ είχε πεθάνει και πως ο πραγματικός έπαινος έπρεπε να δωθεί στον ίδιο για την ερμηνεία και την εφαρμογή των ανακαλύψεων της Λέβιτ! Αντίθετα ο Χαμπλ ουκ ολίγες φορές τόνιζε πως η Λέβιτ άξιζε να πάρει το Βραβείο Νόμπελ. Η ανακάλυψη της Λέβιτ μπορεί από μόνη της να μην ακούγεται βαρύγδουπη όμως αν αναλογιστούμε τον κόσμο μας χωρίς αυτήν τότε η σημασία της αποκαλύπτεται σε όλο της το μεγαλείο. Αν ποτέ ατενίσετε τον φθινοπωρινό ουρανό σε κάποια βόρεια χώρα του βόρειου ημισφαίριου, αναζητήστε τον αστερισμό του Κηφέα που διακρίνεται με ένα κεφαλαίο Κ και θυμηθείτε, την πλέον γνωστή μας φίλη, Ενριέττα Σουάν Λέβιτ. Μέχρι την επόμενη φορα, καλή σας ανάγνωση!

Ο αστερισμός του Κηφέα.

Share the Post:

Related Posts